プログラミング教育における協調学習:小学6年生の自己効力感と自己調整への影響【論文解説】
📌 この記事の結論
- 協調学習は小学6年生のプログラミング自己効力感を大幅に向上させることが示された。
- 一方、自己調整スキルへの直接的な効果は限定的であり、長期的な介入が必要な可能性が示唆された。
- Scratchなどの視覚的プログラミングツール自体が、学習者のモチベーションと自己効力感向上に大きく貢献している。
- グループ間の自己調整スキルにおける初期の差が、結果の解釈を複雑にしたため、今後の研究ではより厳密なグループ設定が求められる。
1. はじめに:なぜプログラミング教育に協調学習が重要なのか?
プログラミングスキルは、問題分析、アルゴリズム設計、コード記述、デバッグといった能力を指します。最近の研究では、プログラミングが問題解決能力を高め、学習意欲、デジタル能力、分析的思考、協調学習スキルを発達させることが示されています。このため、多くの国がK-12(幼稚園から高校まで)のカリキュラムにプログラミング教育を取り入れています。トルコでも、情報技術・ソフトウェア(ITS)コースの中でプログラミングが導入されています。
しかし、限られた授業時間や教師の専門知識、リソースの制約といったトルコ特有の課題の中で、どのような指導法が最も効果的かはまだ十分に解明されていません。
本研究は、協調学習アプローチが小学6年生のプログラミング自己効力感と自己調整スキルに与える影響を検証し、トルコの二次教育におけるこの研究の空白を埋めることを目的としています。
2. 紹介する論文の概要
📄 論文情報
| タイトル | Collaborative Learning in Programming Education: Effects on Self-Efficacy and Self-Regulation among 6th Grade Students (プログラミング教育における協調学習:小学6年生の自己効力感と自己調整への影響) |
|---|---|
| 著者 | Mehmet DERVİŞ, Mustafa Öztürk AKCAOĞLU |
| 掲載誌 | J. Comp. Educ. Res, 14, e2614010 |
| 研究対象 | トルコの公立学校に通う小学6年生43名 |
| 研究期間 | 8週間(2024-2025学年度中) |
研究の目的
この研究は、協調学習技術を用いたプログラミング指導が、中学生(小学6年生)のプログラミング自己効力感と自己調整スキルに与える影響を調べています。トルコの教育現場における効果的な指導法の確立に貢献することを目的としています。
研究の方法
本研究では、事前テストと事後テストを用いた準実験デザインが採用されました。主な方法は以下の通りです。
- 参加者:トルコの公立学校の小学6年生43名(最終的に39名がデータ分析対象)。既存のクラスをそのまま利用する便宜的サンプリングを採用。
- 介入:8週間にわたり、週2時間のプログラミング指導を実施。
- 実験グループ:ジグソー法、STAD(チーム達成課題)、チーム・ゲーム・トーナメント、ペアプログラミングなどの協調学習技術を用いた指導。
- 統制グループ:トルコ教育省が定める標準的なカリキュラムに基づく指導。
- 使用ツール:両グループともに、ScratchやCode.orgなどの視覚的プログラミングツールを使用。
- データ収集:「自己調整尺度(PSRS)」と「プログラミング自己効力感尺度(PSES)」を事前・事後テストとして使用。
- データ分析:SPSSを使用し、正規分布の有無に応じて、t検定(対応あり、独立)、マン・ホイットニーU検定、ウィルコクソン符号順位検定を適用。
3. 研究結果のポイント3つ
この研究結果から、協調学習アプローチが小学6年生のプログラミング学習に与える影響について、特に以下の3つのポイントが明らかになりました。
✅ ポイント1:協調学習はプログラミング自己効力感を大幅に向上させる
介入後、実験グループのプログラミング自己効力感は、統制グループと比較して統計的に有意に高く、非常に大きな効果量(r = -0.69)が確認されました。これは、協調学習がプログラミングに対する自信と能力の認識を大きく高めることを示唆しています。実験グループ内でも、事前テストと事後テストを比較すると、自己効力感が大きく向上していました。
✅ ポイント2:自己調整スキルの向上は協調学習に限定されない
自己調整スキルについては、介入後の統制グループが事前テストから有意に改善しており、大きな効果量(d = 0.77)を示しました。これは、標準的な指導方法でも自己調整スキルが向上する可能性を示唆しています。一方で、実験グループ内の事前・事後比較では、自己調整スキルに統計的に有意な差は見られませんでした(効果量d = 0.22と小さい)。ただし、介入後のグループ間比較では、実験グループが統制グループよりも自己調整スキルが高いという結果でした。
✅ ポイント3:視覚的プログラミングツールの効果
両グループともにプログラミング自己効力感の向上が見られ、特に統制グループでも大きな効果量がありました。これは、両グループで使用されたScratchやCode.orgのような視覚的、ブロックベースのプログラミングツールが、生徒のモチベーションと興味を高めるのに貢献した可能性を示唆しています。
4. ADVANCEの現場から見た実感
堺市南区のプログラミングスクールADVANCEで実際にプログラミングを教えている講師としての意見は以下の三つです
🎮 現場で感じる3つの変化
集中力と意欲の向上
ペアやグループで取り組むことで、一人で悩む時間が減り、生徒同士で助け合いながら、より長い時間集中して課題に取り組めるようになります。特にScratchのようなビジュアルプログラミングでは、エラーを一緒に発見し、解決する過程で主体性が育ちます。
問題解決能力とコミュニケーション
プログラミングはエラーとの戦いです。協調学習では、自分の考えを相手に説明し、相手の意見を聞くことで、問題解決のための多様なアプローチを学びます。これはRoblox StudioやUnityでのゲーム開発においても不可欠なスキルです。
自己効力感の向上
難しい課題でも、仲間と協力して成功体験を積むことで、「自分にもできる」という自信が芽生えます。特に、プログラミング初心者にとっては、成功体験が次の学習への大きなモチベーションとなります。
論文の「協調学習が自己効力感を向上させる」という結果は、ADVANCEでの実感を裏付けるものでした。特に、プログラミングの初期段階においては、仲間との協働が学習を継続する上で非常に重要だと感じています。
5. 保護者の方へ:家庭でできること
プログラミング教育の効果を最大化するためには、学校やスクールでの学びだけでなく、家庭でのサポートも重要です。以下の3つのポイントを参考に、お子さんの学習をサポートしましょう。
プログラミング体験を共有する
お子さんが取り組んでいるScratchのプロジェクトを見たり、一緒に簡単なゲームを作ってみることで、お子さんの学習意欲を刺激できます。完成した作品を褒めることも、自己効力感向上に繋がります。
「一緒に考える」環境を作る
プログラミングでつまずいている時、「どうすれば解決できるかな?」と問いかけ、一緒に考える姿勢を見せることで、自己調整スキルを育む手助けになります。答えを直接教えるのではなく、ヒントを与える形でサポートしましょう。
小さな成功を具体的に褒める
「すごい!このコードが動いたね!」「よくここまで考えられたね!」と具体的に褒めることで、お子さんは自分の努力や成果が認められていると感じ、次の挑戦への自信を得られます。
🎮 ADVANCEで一緒にプログラミングを始めませんか?
堺市南区のプログラミングスクールADVANCEでは、Scratchからはじめて、Roblox、Unity(C#)まで段階的に学べます。
研究で効果が実証されたプログラミング教育を、ゲーム制作を通じて楽しく体験できます。
▶ ぼうけんを はじめる 無料体験会に申し込む!6. 参考文献
- Arslan, S., & Gelişli, Y. (2015). Algılanan öz-düzenleme ölçeği: Bir ölçek geliştirme çalışması [Development of perceived self-regulation scale: Validity and reliability study]. Sakarya University Journal of Education, 5(3), 67–74. https://doi.org/10.19126/suje.07146
- Anılan, H., & Gezer, B. (2020). Kodlama etkinliklerine ve analitik düşünme becerisine yönelik sınıf öğretmenlerinin görüşlerinin incelenmesi [Investigation of classroom teachers' views about coding activities and analytical thinking skills]. Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi (AUJEF), 4(4), 307–324.
- Apaydın, Z. & Kandemir, M., A. (2017). Aktif öğrenme yaklaşımı jigsaw II tekniğinin 4. Sınıf fen bilimleri dersine yönelik öğrenci tutumlarına etkisi [The effect of active learning approach jigsaw ıı technique on student attitudes relating to science 4th grade science course). Journal of Computer and Education Research, 5 (10), 317-334. https://doi.org/10.18009/jcer.336175
- Arseven, A. (2016). Öz yeterlilik: Bir kavram analizi [Self-efficacy: A concept analysis]. Electronic Turkish Studies, 11(19), 63–80.
- Atalay, T. D., & Aydın, S. (2015). Öz-düzenlemeli öğrenme [Self-regulated learning]. Pegem A.
- Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W. H. Freeman and Company.
- Çal, H., & Can, G. (2020). The influence of pair programming on secondary school students’ confidence and achievement in computer programming. Trakya Eğitim Dergisi, 10(1), 221–237. https://doi.org/10.24315/tred.575098
- Çobanoğlu, B. (2009). Algoritma geliştirme ve veri yapıları [Algorithm development and data structures]. Pusula Yayıncılık.
- Creswell, J. W., & Creswell, J. D. (2017). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (5th ed.). SAGE Publications.
- Demirören, S. (2016). Eşli programlama etkinliğinin ortaokul öğrencilerinin programlama başarılarına etkisi [The effect of pair programming activity on the programming success of the secondary school students]. Educational Sciences and Practice, 15(29), 1–20.
- Dillenbourg, P. (1999). What do you mean by “collaborative learning”? In P. Dillenbourg (Ed.), Collaborative-learning: Cognitive and computational approaches (pp. 1–19). Elsevier.
- Erkoç, F. (2022). Programlama öğretimi stratejileri [Programming Instruction Strategies]. In S. B. Kert (Ed.), Programlama öğretimi yaklaşımları [Approaches to Teaching Programming] (pp. 42–59). Nobel Akademik Yayıncılık.
- Eker, C. (2015). Öz-düzenleme becerilerinin öğretimi sürecinde KWL stratejisinin etkisi [The effect of the strategy of KWL (know-want-learn) in teaching process of the self-regulatory skills]. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, 51, 168–182.
- Ekici, M., & Çınar, M. (2020). Bilgisayar programlama öz-yeterlik ölçeğinin Türkçe formunun geçerlik ve güvenirlik çalışması [The validity and reliability study of the Turkish version of computer programming self-efficacy scale]. Anadolu Journal of Educational Sciences International, 10(2), 1017–1040. https://doi.org/10.18039/ajesi.725161
- Ergin, A. Z., & Ercan, Z. G. (2022). Okul öncesi öğretmen adaylarının kodlamaya ilişkin görüşleri [Opinions of preschool teacher candidates about coding]. Eğitim Yönetimi ve Politikaları Dergisi, 3(1), 70–82.
- European Schoolnet. (2020). EUN work programme 2020. European Schoolnet
- Feng, C. Y., & Chen, M. P. (2014). The effects of goal specificity and scaffolding on programming performance and self‐regulation in game design. British Journal of Educational Technology, 45(2), 285–302. https://doi.org/10.1111/bjet.12022
- Garcia, M. B. (2021). Cooperative learning in computer programming: A quasi-experimental evaluation of Jigsaw teaching strategy with novice programmers. Education and Information Technologies, 26(4), 4839–4856. https://doi.org/10.1007/s10639-021-10502-6
- Gillies, R. M. (2016). Cooperative learning: Review of research and practice. Australian Journal of Teacher Education, 41(3), 39–54. https://doi.org/10.14221/ajte.2016v41n3.3
- Haşlaman, T., & Aşkar, P. (2007). Programlama dersi ile ilgili öz-düzenleyici öğrenme stratejileri ve başarı arasındaki ilişkinin incelenmesi [Investigating the relationship between self-regulated learning strategies and achievement in a programming course]. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 32, 110–122.
- Hsu, T. C., Abelson, H., Patton, E., Chen, S. C., & Chang, H. N. (2021). Self-efficacy and behavior patterns of learners using a real-time collaboration system developed for group programming. International Journal of Computer-Supported Collaborative Learning, 16(4), 559-582.
- Holt, L. (1993). Cooperative learning in action. National Middle School Association.
- Johnson, D. W., & Johnson, R. T. (1999). Making cooperative learning work. Theory into Practice, 38(2), 67–73. https://doi.org/10.1080/00405849909543834
- Kızıltoprak, M. & Pesen, C. (2022). The effect of cooperative learning on academic success levels of 8th grade students in the subject of triangles. International e-Journal of Educational Studies, 6 (12), 84-94. https://doi.org/10.31458/iejes.1094920
- Kukul, V., & Gökçearslan, Ş. (2014). Scratch ile programlama eğitimi alan öğrencilerin problem çözme becerilerinin incelenmesi [Investigating the problem solving skills of students attended scratch programming course]. In the 8th International Computer & Instructional Technologies Symposium, Edirne, Türkiye.
- Kukul, V., Gökçearslan, Ş., & Günbatar, M. S. (2017). Computer programming self-efficacy scale (CPSES) for secondary school students: Development, validation and reliability. Eğitim Teknolojisi Kuram ve Uygulama, 7(1), 158–179.
- Kalelioğlu, F. (2015). A new way of teaching programming skills to K-12 students: Code.org. Computers in Human Behavior, 52, 200–210. https://doi.org/10.1016/j.chb.2015.05.047
- Karabak, D., & Güneş, A. (2013). Ortaokul birinci sınıf öğrencileri için yazılım geliştirme alanında müfredat önerisi [Curriculum proposal for first class secondary school students in the field of software development]. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 21(2–3), 163–169.
- Kasalak, İ., & Altun, A. (2018). Blok temelli programlamaya ilişkin öz-yeterlik algısı ölçeği geliştirme çalışması: Scratch örneği [Perceived self-efficacy scale development study related to block based programming: Scratch case]. Eğitim Teknolojisi Kuram ve Uygulama, 8(1), 209–225.
- Kaya, D., Kutluca, T. & Dağhan, G. (2023). Transforming education with augmented reality, metaverse and virtual reality technologies in the 21st century. Hacettepe University Journal of Education, 38(4), 470-497. https://doi.org/10.16986/HUJE.2023.503
- Kaya, A. B., & Alpan, G. (2020). Oyunlaştırılmış kodlama eğitimi: Öğrenme yönetim sistemi model önerisi [Gamified coding education: A proposal of learning management system]. Eğitimde Teknoloji Uygulamaları Dergisi, 1(1), 1–25.
- Li, W., Huang, J. Y., Liu, C. Y., Tseng, J. C., & Wang, S. P. (2023). A study on the relationship between student learning engagements and higher-order thinking skills in programming learning. Thinking Skills and Creativity, 49, 101369.
- Mazman, S. G., & Altun, A. (2013). Programlama – I dersinin BÖTE bölümü öğrencilerinin programlamaya ilişkin öz yeterlilik algıları üzerine etkisi [The effect of introductory to programming course on programming self efficacy of CEIT students]. Journal of Instructional Technologies and Teacher Education, 2(3).
- Ministry of National Education [MoNE]. (2018). Bilişim teknolojileri ve yazılım dersi öğretim programı [Information technologies and software course curriculum]. Ankara, Türkiye.
- Mohorovicic, S., & Strcic, V. (2011). An overview of computer programming teaching methods. Faculty of Organization and Informatics Varazdin. https://www.proquest.com/conference-papers-proceedings/overview-computer-programming-teaching-methods/docview/1322999502/se-2
- Ok, G., Kaya, D. & Kutluca, T. (2025). Artificial intelligence for a sustainable future in the 21st century: Impacts and reflections on education. Discourse and Communication for Sustainable Education, 16(1), 109-136. https://doi.org/10.2478/dcse-2025-0009
- Pajares, F., & Schunk, D. (2001). The development of academic self-efficacy. In A. Wigfield & J. S. Eccles (Eds.), Development of achievement motivation (pp. 7–27). Academic Press.
- Panadero, E. (2017). A review of self-regulated learning: Six models and four directions for research. Frontiers in Psychology, 8, 422. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2017.00422
- Polat, K. (2023). Ortaokul öğrencilerinin bilişim teknolojileri öz-yeterlik algılarının belirlenmesi [Perception of information technologies self-efficacy for secondary school students]. Bayterek Uluslararası Akademik Araştırmalar Dergisi, 6(1), 142–156.
- Sarı, A., & Akınoğlu, O. (2009). Öz-düzenlemeli öğrenme: Modeller ve uygulamalar [Self-regulated learning: Models and applications]. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 29(29), 139–154.
- Scherer, R., Siddiq, F., & Viveros, B. S. (2020). A meta-analysis of teaching and learning computer programming: Effective instructional approaches and conditions. Computers in Human Behavior, 109, 106349. https://doi.org/10.1016/j.chb.2020.106349
- Shadish, W. R., Cook, T. D., & Campbell, D. T. (2002). Experimental and quasi-experimental designs for generalized causal inference. Houghton Mifflin.
- Slavin, R. E. (1987). Cooperative learning and the cooperative school. Educational Leadership, 45(3), 7–13.
- Şentürk, M. (2016). Sosyal bilgiler dersinde işbirlikli öğrenme yöntemlerinin akademik başarı üzerine etkisi [The Effect of Cooperative Learning Methods on Academic Success in Social Studies Course]. Journal of Computer and Education Research, 4 (8), 205-221. https://doi.org/10.18009/jcer.63698
- Tsai, C. Y. (2019). Improving students' understanding of basic programming concepts through visual programming language: The role of self-efficacy. Computers in Human Behavior, 95, 224–232. https://doi.org/10.1016/j.chb.2018.11.038
- Tuomi, P., Multisilta, J., Saarikoski, P., & Suominen, J. (2018). Coding skills as a success factor for a society. Education and Information Technologies, 23, 419–434.
- Uzun, A., & Baltalı, S. (2020). Programlama öğretiminde kullanılabilecek yazılımlara ilişkin öğretmen görüşleri [Teachers' opinions about software that can be used in teaching programming]. Journal of Uludağ University Faculty of Education, 33(1), 129–156.
- Van Roy, P., & Haridi, S. (2004). Concepts, techniques, and models of computer programming. MIT
- Wakil, K., Khdir, S., Sabir, L. & Nawzad, L. (2019). Student ability for learning computer programming languages in primary schools. International e-Journal of Educational Studies (IEJES), 3 (6), 109-115. https://doi.org/10.31458/iejes.591938
- Yılmaz, Ş. (2019). Scratch programı öğretiminde birlikte öğrenme tekniği kullanımının öğrencilerin akademik başarısına ve öz yeterlik algısına etkisi [The effect of using cooperative learning technique in scratch program teaching on students' academic achievement and self-efficacy]. [Unpublished master’s thesis]. Afyon Kocatepe Üniversitesi.
- Zimmerman, B. J. (1989). A social cognitive view of self-regulated academic learning. Journal of Educational Psychology, 81(3), 329-339.